“Burası askeri bir okuldur. Bu okulun tek amacı vardır; o da sizi Türkleştirmektir.”
Bu söz 12 Eylül askeri darbesinin açtığı en büyük yaralardan biri olan Diyarbakır 5 No'lu
Cezaevi'nde yapılan acımasız uygulamalara en temel gerekçeyi oluşturmuştu.
Kendi döneminde “modern cezaevi” olarak lanse edilen ve Yüzbaşı  Esat Oktay Yıldıran'ın 

başında olduğu askeri cezaevi yönetiminin fare yedirilmesinden copla tecavüze kadar, akıl almaz vahşi işkence yöntemlerinin uygulandığı 5 No'lu Cezaevi'nde  çok sayıda  kişi yaşamını yitirmiş, ardında yüzlerce yaralı, binlerce travma bırakmıştı.

Diyarbakır Cezaevi'nde yaşanan olaylar ve arkasında bıraktığı büyük travma “5 No'lu Cezaevi” adıyla yönetmen Çayan Demirel tarafından belgeselleştirildi. Belgesel film 9. Diyarbakır Kültür ve Sanat Festivali kapsamında Büyükşehir Belediyesi Tiyatro Salonu'nda, aralarında cezaevindeki uygulamalara maruz kalan eski tutuklular ve yakınlarının da katıldığı 300'ü aşkın kişi tarafından izlendi. Film esnasında birçok kişi gözyaşlarına boğuldu. Zaman zaman sloganlar atıldı, zılgıtlar çekildi. Büyükşehir Belediyesi Başkan Vekili Ali Şimşek ve Genel Sekreter Fahrettin Çağdaş da filmi izleyenler arasındaydı.

'Amacımız tanıklık etmek'

Aynı zamanda “Dersim 38” filminin de yönetmeni olan Çayan Demirel iki olay arasında olgusal bir devamlılık olduğuna inandığını söyledi. Film sonrası söyleştiğimiz Demirel, “Devlet Kürtleri baskı altına almak için birçok durakta durdu, ki bunlardan biri Dersim'dir, bir diğeri de '80 darbesi ve Diyarbakır Cezaevi'nde yaşananlardır. Dolayısıyla yaşadığımız topraklara tanıklık etmek, onurlu erdemli kalabilmek için bu tür çalışmalara adım attık” dedi.

'Tarihle yüzleşelim'

Unutkan bir toplum olduğumuzun altını çizen Demirel, Yahudilerin başlarına gelen soykırımın, çekilen binlerce filmle anlatıldığını ve Almanya'nın soykırımı dünya nezdinde tanıdığını anlattı. Demirel, Diyarbakır 5 No'lu Cezaevi için daha fazla ürün ortaya konulması gerektiğini vurguladı. Kürtlerin sözlü tarih çalışması yapmasının önemine de değinen Demirel, bütün belge ve bilgilerin arşivlenmesinin şart olduğunu söyledi. Toplumsal barışın sağlanmasının yolunun tarihle yüzleşmekten geçtiğine inanan Demirel, “Bu coğrafyada yüzleşilmesi gereken o kadar çok konu var ki. Benim derdim yüzleşme kültürüyle sağlıklı bir toplum yaratılmasıdır. Yaptığım işlerle yüzleşme kültürüne hizmet etmeye çalışıyorum.”

5 No'lu Cezaevi kitaplaşacak

Belgesel için 80'e yakın röportaj yapıldı. Ancak bu röportajların bir hikâye ritmi oluşturması ve 100 dakikaya sığdırılması için sadece 40'ı kullanıldı. Röportajların tamamı bir kitapta toplanacak ve önümüzdeki günlerde yayınlanacak. Film için Adalet Bakanlığı'ndan izin alındı ve Diyarbakır Cezaevi içinde çekimler yapıldı. Söyleşiler içinde DTP Eşbaşkanı Ahmet Türk, Tarık Ziya Ekinci gibi birçok isim var. Karikatürist Zülfikar Tak'ın çizimleriyle filme bir hareket kazandırıldı.